De Culturele Landschappen van Jatiluwih werden op 29 juni 2012 ingeschreven als UNESCO Werelderfgoed. Ze vertegenwoordigen een levend erfgoed uit de Tri Hita Karana filosofie.

De Tri Hita Karana Filosofie

Het subak systeem

Het subak systeem is een belangrijk onderdeel van deze filosofie. Het omvat de logistiek, structuur en organisatie van boeren, hun rijstvelden en irrigatiesystemen, en voorkomt verstoring van de natuurlijke balans.

Bali telt ruim 1500 subaks, met ieder 20 tot 400 leden. Ze bepalen dan ook het karakter van de 60.000 hectare aan prachtige sawalandschappen op het eiland.

Subak historie

Het subak systeem ontstond ergens in de 9e eeuw, toen Bali nog verdeeld was in verschillende koninkrijken. De samenwerking tussen die koninkrijken was absoluut noodzakelijk, want zonder onderlinge afstemming kon het systeem simpelweg niet functioneren.

In de Jatiluwih regio zijn 7 subaks met een kleine 400 leden, verdeeld over een oppervlakte van ruim 600 hectare. Deze vruchtbare valleien liggen tussen de bergen Batukaru, Sangyang en de Poohen berg.

Dankzij het subak systeem is er een complex netwerk van schilderachtige rijstterrassen. Niet verwonderlijk dus dat de Jatiluwih terrassen nu ook in trek zijn als toeristische bestemming. Ze vormen prachtige vergezichten in de bergachtige gebieden van het eiland.

Net als in veel andere gebieden in de wereld is men ook in Bali, en specifiek hier in Jatiluwih, zoekende naar een balans tussen oude gewoontes en de snelle nieuwe veranderingen van de wereld.

Voornaamste problemen in Jatiluwih.

Hoewel er rijstrassen bestaan die droog geteeld worden, verbouwt men in Bali alleen nat geteelde rijst. De voornaamste functie van het onder water zetten van deze vaak prachtige sawa's is onkruidbestrijding.

Witte rijst (moderne rassen)

Rijst kent wereldwijd vele duizenden soorten. In Bali worden de witte rijstsoorten zoals Ketan putih tegenwoordig het meest verbouwd.

De ruim 60.000 hectare aan Balinese sawa's leveren tussen 350.000 en 400.000 ton aan gepelde rijst per jaar op.

Ook in Jatiluwih zien we de witte rijstsoorten het vaakst terug. Ze leveren meer op en kunnen vaker geoogst worden. Witte rijst is dan ook voedselvoorziening nummeréén in Bali.

Cyclus 1
• planten: jan–feb
• oogsten: apr–mei
Cyclus 2
• planten: mei–jun
• oogsten: aug–sep
Soms cyclus 3
• planten: *
• oogsten: dec

Vanaf september zie je meer sawa's "rusten" en braak liggen. Afhankelijk van de afspraken binnen de subak kan er nog rijst groeien die zes maanden groeitijd heeft en in december geoogst wordt.

Rode rijst

In Jatiluwih verbouwt men ook de Beras Merah Jatiluwih / Cendana Jatiluwih. Een lokaal erfgoed-ras met een lange, smalle korrel. Ze groeit wat langzamer dan de witte rijst, maar staat bekend om haar geurige aroma en een smaak die doet denken aan peulvruchten.

De kooktijd is o.a. afhankelijk van de hardheid van het water maar kan oplopen tot wel 30 minuten. De Cendana Jatiluwih bevat veel meer gezonde voedingsstoffen dan de witte rijst en is van nature goed bestand tegen ziekten.

Zwarte rijst

In Jatiluwih verbouwt men soms ook de zwarte rijst zoals de Beras Hitam. Deze rijst is vooral bestemd voor specifieke markten, bijvoorbeeld als dessert of als mengsel in witte rijst. Ook wordt ze bij rituelen zoals ceremonies en offers gebruikt.

Zwarte rijst heeft een nootachtige smaak; de textuur is iets korreliger en minder plakkerig dan gewone witte rijst. Ze is gezond, want ze bevat veel antioxidanten.

Elke rijstboer plant de rijst op een tijdstip dat de subak bepaalt. De beste tijd om Jatiluwih te bezoeken is vlak voor de oogsttijd, als de halmen geel zijn. Of tijdens de groeiperiode van de rijsthalmen, die dan nog een verse groene kleur hebben.

In de tussenliggende maanden zie je de sawa's vaker braak liggen.

Fietsen door de rijstterrassen in Jatiluwih.

In Jatiluwih zijn paden aangelegd, waarop alleen voetgangers en fietsers welkom zijn . Met de fiets of de e-bike kun je een ronde van wel 15 km maken door het gebied.

Met de benenwagen is ook goed te doen; voordeeltje is dat je wat makkelijker over de wandelpaadjes tussen de velden komt.